Lędziny. O ucieczce sprzed ponad 250 lat, kalwińskiej enklawie na luterańskim Górnym Śląsku, trudnych powojennych losach i śladach przeszłości w mieście rozmawiano 16 listopada 2026 roku w Powiatowej Bibliotece Publicznej w Lędzinach. Gościem wieczoru był ks. dr Adam Malina, proboszcz hołdunowskiej parafii i współautor monografii „Niby-kościół z kominami. Szkice do dziejów Hołdunowa i miejscowej parafii ewangelickiej”.
Od zagubienia na przystanku do nowej monografii
Spotkanie otworzyła Małgorzata Janota, dyrektor Powiatowej Biblioteki Publicznej w Lędzinach, a rozmowę z gościem poprowadziła Monika Kostyra, przedstawicielka biblioteki. Współorganizatorem wydarzenia była Miejska Biblioteka Publiczna w Lędzinach. Ks. dr Adam Malina zaczął od osobistego wspomnienia. Jako przybysz ze Śląska Cieszyńskiego początkowo sytuował Hołdunów gdzieś koło Bytomia. Gdy w 1991 roku po raz pierwszy wysiadł na przystanku w centrum dzielnicy, zorientował się w terenie po widoku dwóch kościołów, choć w drodze powrotnej do Katowic wciąż miał kłopot z obraniem właściwego kierunku. Z czasem to miejsce samo do niego przemówiło, co zaowocowało najpierw książką z 1994 roku, a teraz obszerną monografią wydaną przez mysłowickie wydawnictwo Viva Litera.

Prace nad nowym tomem trwały kilka lat. Książka miała pierwotnie ukazać się w 2020 roku, na 250-lecie założenia miejscowości, ale plany te pokrzyżowała pandemia. Ostatecznie publikacja wzbogaciła się o podsumowanie uroczystości jubileuszowych i trafiła do czytelników w roku 40-lecia poświęcenia obecnego kościoła Świętej Trójcy (1986–2026). W trakcie rozmowy zwrócono uwagę na zasoby archiwum w Pszczynie, pełne cennych, lecz trudnych do odczytania dokumentów pisanych po niemiecku kaligrafią gotycką. Ks. Malina zauważył, że dawni duchowni miewali charakter pisma równie nieczytelny jak lekarze, dziś jednak badaczom coraz skuteczniej pomaga sztuczna inteligencja, która w połączeniu z ludzką wiedzą radzi sobie z zapisami z XIX i XX wieku.
Ucieczka z Kóz i „kościół z kominami”
Dużą część rozmowy poświęcono genezie Hołdunowa. W 1770 roku ponad trzystu ewangelików reformowanych (około 50–55 rodów) opuściło małopolskie Kozy, by na terenie książęcego folwarku Kiełkowy założyć nową osadę – Anhalt. Na tę nieodwołalną decyzję złożyło się kilka przyczyn: nietolerancja wyznaniowa u schyłku I Rzeczypospolitej, presja ekonomiczna po zmianie wyznania przez właściciela Kóz, pruskie przywileje osadnicze oraz odrębność kulturowa i dialekt osadników wywodzących się przed wiekami z terenów Fryzji i Holandii, podobnie jak Wilamowiczanie. Nielegalne przekroczenie granicznej Wisły pod eskortą pruskiego wojska wywołało oficjalny konflikt dyplomatyczny między Polską a Prusami, zapoczątkowany złożeniem noty w poselstwie pruskim w Warszawie. Z uwagi na późniejsze problemy Rzeczypospolitej sprawa nie została jednak doprowadzona do końca.

Tytuł książki, zaproponowany przez jej redaktora Tomasza Pasteczkę, pochodzi wprost z dawnych relacji. Osadnikom obiecano świątynię, tymczasem przez ponad stulecie gromadzili się w ciasnej sali modlitwy wewnątrz budynku dawnej fary (dzisiejszej siedziby MOK-u). „W kościołach nie ma kominów – jest wieża, która góruje z krzyżem, pokazująca, że to jest kościół” – przypomniał ks. Malina, przywołując dawne skargi mieszkańców na „niby-kościół z kominami”.
Duchowny określił dzieje Hołdunowa jako przewrotne. Podczas gdy ewangelicy na Górnym Śląsku byli luteranami, tutaj powstała kalwińska enklawa, obejmująca początkowo zasięgiem duszpasterskim niemal cały region. Dopiero po pruskiej unii kościelnej z 1817 roku i napływie księży z sąsiednich parafii społeczność zaczęła stopniowo przyswajać tradycję luterańską. Jej śladem był wystrój kościoła Świętej Trójcy poświęconego w 1902 roku, w którym znalazły się ołtarz, ambona, malowidła i organy, odbiegające od surowości czysto reformowanych świątyń.
Trudny wiek XX i budowa w czasach kryzysu
Rok 1945 przyniósł gwałtowną zmianę oblicza Hołdunowa. W rozmowie przywołano tragiczną postać ostatniego przedwojennego proboszcza, ks. Gustawa Uibla, którego wspomnienia, zebrane przez syna, znalazły się w książce. Rozczarowany nazistowską rzeczywistością duszpasterz przekonał się, co dzieje się w Oświęcimiu, a przeżycia te odbiły się na jego zdrowiu aż do śmierci kilka lat po wojnie. Zarządzona ewakuacja i powojenne losy rozproszyły dawnych mieszkańców po różnych częściach Niemiec, choć około 20 procent parafian zostało na miejscu. Jak przypomniał ks. Malina, parafia nigdy nie była jednorodna narodowo, a polskie nabożeństwa odprawiano tu już od drugiej połowy XIX wieku.
W pierwszych latach po wojnie brakowało duchownych. Hołdunów obsługiwali księża dojeżdżający z innych miast, między innymi ks. Leopold Raabe ze Świętochłowic oraz ks. Gustaw Gerstenstein, posługujący najpierw w Sosnowcu, a później w Szopienicach. Gdy dawny kościół, użytkowany po wojnie przez katolików, trzeba było rozebrać, żadna z obu wspólnot nie miała własnej świątyni. Ewangelicy przez dekady korzystali z niewielkiej kaplicy naprzeciwko dawnej fary. Dopiero okres pierwszej Solidarności pozwolił przyspieszyć starania o budowę nowego kościoła. „Akurat gdy był budowany ten kościół nasz, tak naprawdę niczego nie było” – wspominał duchowny realia głębokiego kryzysu gospodarczego, dodając, że ten egzamin z ludzkiego zaangażowania parafianie zdali bardzo pozytywnie. Świątynię postawiono na podwójnej płycie chroniącej przed szkodami górniczymi i choć późniejsze fedrowanie kopalni wymusiło dwukrotne remonty, budynek od 40 lat służy wspólnocie.
Sąsiedzkie podziały, tożsamość i to, co łączy
Druga część wieczoru przerodziła się w żywą wymianę wspomnień z udziałem publiczności. Z sali padły opowieści o dawnych młodzieżowych rywalizacjach między „Kozianami”, „Szwedami”, mieszkańcami Domu Górnika czy chłopakami z domków fińskich. Ks. Malina skomentował to przykładem ze swoich Szopienic, gdzie na pierwszym dużym bloku przy wjeździe do dzielnicy widniał dawniej napis „Królestwo Niebieskie – Ruch”, a zaledwie dwie ulice dalej królowały zielone barwy GieKSy. Jak zauważył, człowiek zawsze znajdzie powód, by się od kogoś odróżnić, dlatego tym bardziej trzeba szukać tego, co łączy.
W Lędzinach wspólnych wątków między katolikami a ewangelikami było wiele. Wskazano na wspólną pracę w kopalniach „Piast” i „Ziemowit”, dzisiejszą rolę obu dawnych probostw służących miejskiej kulturze oraz niezwykłą historię ewangelickiego budowniczego Piotra Wehowskiego, który wzniósł katolicki kościół św. Klemensa i spoczął w jego podziemiach. Zapytany o współczesną tożsamość dzielnicy, ks. Malina ocenił, że wielu mieszkańców wciąż czuje się hołdunowiakami, i podkreślił, że nikomu nie wolno odbierać prawa do tego, kim się czuje. Podsumowując przesłanie całej książki, w której znalazł się też tekst o początkach chrześcijaństwa w Lędzinach sprzed podziałów wyznaniowych, stwierdził: „bardziej łączyć niż dzielić, bo dzielić to jest tak prosto, że aż przykro”.
Dbać o ślady, by wiedzieć, kim jesteśmy
W końcówce spotkania rozmawiano o zachowaniu materialnego dziedzictwa dawnego Anhaltu. Gość wymienił rzadkie fotografie zebrane w monografii, odnowioną zabytkową kostnicę na cmentarzu oraz odrestaurowany nagrobek Fryderyka Schleiermachera. Wątek tego pomnika nabrał smutnego wymiaru, ponieważ jadąc na spotkanie, ks. Malina dowiedział się, że właśnie 16 listopada zmarł Janusz Łęgowski, artysta i konserwator z Katowic-Janowa, który przed laty odtworzył ten krzyż i cokół.
Proboszcz zwrócił też uwagę na obiekty czekające na nowe zagospodarowanie, w tym stojącą dziś pusto dawną porodówkę, a wcześniej ewangelicki dom dziecka Martineum. Temat podjęli uczestnicy spotkania, przypominając o blisko trzydziestu budynkach wpisanych do miejskiego rejestru zabytków i o kłopotach finansowych samorządu. Ks. Malina zamknął zasadniczą część rozmowy refleksją: „Warto dbać o korzenie, o te ślady, które są, bo jeżeli je wszystkie polikwidujemy, to w końcu przestaniemy wiedzieć, kim jesteśmy”.
Po oficjalnym podziękowaniu ze strony biblioteki słuchacze zadali jeszcze pytania o liczbę rodzin przybyłych z Kóz oraz o powody, dla których książę wskazał osadnikom właśnie Hołdunów, a nie Bieruń czy Bojszowy. W odpowiedzi duchowny przywołał parafialną wycieczkę na cmentarz w Kozach, gdzie po 200–300 latach wciąż powtarzają się te same nazwiska co w Hołdunowie, wśród nich Komander. Wieczór zakończyło wspólne zdjęcie oraz możliwość kupienia monografii, która będzie również dostępna do wypożyczenia w lędzińskiej bibliotece.

Opracowanie: Damian Kostyra. Zdjęcia: Mirosław Leszczyk. Tekst powstał przy pomocy AI na podstawie transkrypcji nagranego spotkania z ks. dr. Adamem Maliną w Powiatowej Bibliotece Publicznej w Lędzinach.








Dodaj komentarz